Θεοσοφία, ανορθολογισμός και φασισμός

Πρόσφατα έφτασε στα χέρια μου το βιβλίο «Μυστικισμός και Τέχνη, Από το Θεοσοφισμό του 1900 στη ‘Νέα Εποχή’», όπου περιέχονται τα πρακτικά από το επιστημονικό συμπόσιο που διοργάνωσε η «Εταιρεία Σπουδών» στις 7 και 8 Δεκεμβρίου 2007. 

Στην παρουσίασή του ο κ. Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος, Αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης (Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης) με τίτλο «Θεοσοφικές αναζητήσεις και εικαστικές τέχνες» θεωρεί ότι η Θεοσοφία είναι συνώνυμη με τον ανορθολογισμό, τον αριοσοφισμό, η βιοθεωρία του οποίου ενέπνευσε το ναζισμό.

Μεταξύ άλλων αναφέρει: «…Συνέπεια της ανυπαρξίας μελετών για τη δράση και τη διάδοση αυτών των οργανώσεων και των ιδεών τους στην Ελλάδα είναι η σχεδόν πλήρης άγνοια της ιστορίας της διείσδυσής τους στον ελληνικό χώρο μελετώντας όμως την έντυπη προπαγάνδα τους φαίνεται πως ορισμένες από αυτές έχουν αναπτύξει δημόσια δράση ήδη από τον Μεσοπόλεμο. Για παράδειγμα το ‘θεμελιώδες’ για την ανθρώπινη κοινωνία σύγγραμμα ‘Η απόκρυφος εξέλιξις της ανθρωπότητος’ γραμμένο από τον Curuppumullage Jinarajadasa, αντιπρόεδρο τότε της Θεοσοφικής Εταιρείας, εκδόθηκε στα ελληνικά με επιμέλεια του Νίκου Καρβούνη, το 1928, μόλις τρία χρόνια από την αγγλική έκδοσή του, ενώ ‘Η κριτική της κριτικής δύναμης’ του Καντ έκανε δύο αιώνες να μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Να τονίσω ότι ο ‘σοφός’ αυτός άνδρας  ο Jinarajadasa, ήδη από το δεύτερο κεφάλαιο της μελέτης του εξηγούσε στους αναγνώστες του διεξοδικά τη διαδικασία της συνεχούς μετενσαρκώσεως της ψυχής από φυλή σε φυλή, τη σειρά και τις υποδιαιρέσεις των φυλών και των υποφυλών, των Αρίων, των Σημιτών, των Τευτόνων κ.λπ. Όπως έχει δείξει η μελέτη του Nicholas Goodrick-Clarke, την ίδια περίοδο, από παράλληλους θεοσοφικούς δρόμους στη Γερμανία εξαπλωνόταν ο αριοφασισμός, η βιοθεωρία του οποίου ενέπνευσε το ναζισμό».

Παρακάτω διαβάζω: «…Η δράση και η προπαγάνδα των ποικίλων μορφών του ανορθολογισμού είναι διεθνής, εντατική και θα έλεγα την τελευταία δεκαετία, απροκάλυπτη, καθώς στις συνθήκες της αποκαλούμενης παγκοσμιοποίησης αλλά και της εντεινόμενης πολυπολιτισμικής σύνθεσης των κοινωνιών η δική τους πολυσθενής συγκρητιστική πνευματικότητα φαίνεται να βρίσκει όλο και μεγαλύτερο ακροατήριο».

Επίσης αναφέρει: «…Εδώ στην Ελλάδα, στα πεδία της ιδεολογίας και της καλλιτεχνικής δημιουργίας διαθέτουμε αυξημένες νοοτροπίες προσαρμοστικότητας, η καμπάλα όμως και οι θεοσοφικές-νεοβουδιστικές και άλλες τάσεις πνευματικότητας της ‘Εποχής του Υδροχόου’, αν και υφέρπουν, δεν μπορούν ακόμα να έχουν τη δική τους αναγνωρίσιμη φωνή. Μιλούν και γράφουν, όσοι εμφορούνται από θεοσοφικού τύπου μυστικιστικές και γενικότερα ανορθολογικές δοξασίες, πάντοτε υπαινικτικά, συγκαλυμμένα, μέσω ερμητικών συμβολισμών, αλληγοριών, όχι μόνο από φόβο, αλλά πολύ συχνά υπό την αριστοκρατική πεποίθηση ότι η γνώση δεν αξίζει στους βέβηλους…».

Διαβάζοντας όλα αυτά θα ήθελα να υπερασπιστώ τις Θεοσοφικές αρχές (1) και να δημοσιεύσω μερικά αποσπάσματα από το άρθρο «Η Θεοσοφία και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος» του Κάρλος Καρντόσο Αβελίνε, «Το νόημα της Σβάστικας - Οι Ναζί εγκληματίες παραποίησαν αρχαίες ιδέες και σύμβολα των Ανατολικών φιλοσοφιών» και τέλος τα λόγια της ιδρύτριας του Θεοσοφικού Κινήματος Έλενας Π. Μπλαβάτσκυ, μέσα από το βιβλίο της «Το Κλειδί της Θεοσοφίας» - (Η Θεοσοφία για τις μάζες). Λόγω προβλήματος χώρου είναι αδύνατον να δημοσιευθούν τα άρθρα ολόκληρα όμως μπορείτε να τα διαβάσετε στα αντίστοιχα link.

Βομβαρδισμένο λεωφορείο, Λονδίνο, 1940

© NMeM / Daily Herald Archive / Science & Society

«Η Θεοσοφία και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος» Κάρλος Καρντόσο Αβελίνε

Σε έναν κόσμο όπου ακόμα εν μέρει κυριαρχεί ο φανατισμός και οι τελετουργικές θρησκείες, είναι απόλυτα φυσικό να εξαπολύονται διάφορες επιθέσεις εκ των έσω και εκ των έξω εναντίον του Θεοσοφικού Κινήματος –που λειτουργεί μάλλον ως ειρηνικός πυροσβέστης των ψευδαισθήσεων.

Ένα παράδειγμα τέτοιων επιθέσεων είναι και διάφορα αβάσιμα κείμενα που κατηγορούν το Θεοσοφικό Κίνημα ότι πρόσκειται ευμενώς προς τον Ναζισμό και τον Φασισμό. Υπάρχουν διάφορες πηγές που διοχετεύουν παραπληροφόρηση πάνω στο ζήτημα της Θεοσοφίας και του Χιτλερισμού και θεωρούμε ότι πρέπει να δώσουμε στοιχεία για την πραγματική σχέση μεταξύ των δύο, περιλαμβανομένης και της περιόδου του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Καθώς τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους, θα ξεκινήσουμε εξετάζοντας την πραγματική κατάσταση, στη μία χώρα μετά την άλλη, κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Τον Μάιο του 1940, το Ολλανδικό Τμήμα της Θεοσοφικής Εταιρείας του Αντυάρ έπαψε να λειτουργεί αμέσως μετά την Γερμανική εισβολή. Οι Θεοσοφικές δραστηριότητες εξακολούθησαν σε ιδιωτική βάση και κρυφά, αν και είχαν απαγορευτεί από τους Ναζί εισβολείς.

Στο Βέλγιο, στις 10 Μαΐου 1940, έγινε ο φοβερός βομβαρδισμός των Βρυξελλών. Ο βομβαρδισμός ακολουθήθηκε από λεηλασία όλων των βιβλιοθηκών ιδιωτικών ή όσων διέθετε η Στοά. Η Τζόζεφιν Ράνσομ γράφει ότι η Γενική Γραμματέας, δις Σερζ Μπριζί, μαζί με την θυρωρό, άναψαν μια τεράστια φωτιά, καθώς οι από αέρος επιδρομές συνεχίζονταν, και έκαψαν έτσι όλα τα έγγραφα που θα μπορούσαν να εκθέσουν τα μέλη. Η δις Σερζ Μπριζί κατέφυγε για λίγους μήνες στο Μπορντό. Όσο έλειπε η Γκεστάπο έκανε έρευνες στο σπίτι της. Πήραν τα βιβλία της και τις διαλέξεις της καθώς επίσης και τα βιβλία της έδρας του Τμήματος αλλά και όσα υπήρχαν στα σπίτια διακεκριμένων μελών στις Βρυξέλλες και Προέδρων των Στοών στις Επαρχίες. Τον Δεκέμβριο επέστρεψε και βρήκε το Τμήμα κλειστό. Ματαίως η Γκεστάπο απειλούσε να την τιμωρήσει εάν δεν βρισκόταν ο κατάλογος των μελών . Ποτέ δεν αποκαλύφτηκαν τα ονόματα.

Παρά τη ναζιστική κατοχή, συνεχίστηκαν να γίνονται κρυφά ορισμένες συναντήσεις των μελών της Εταιρείας του Αντυάρ. Το Θεοσοφικό κίνημα επανήλθε σε δραστηριότητα μόλις οι Σύμμαχοι απελευθέρωσαν τη χώρα.

Το Ελληνικό Τμήμα της Εταιρείας του Αντυάρ εξέδωσε ανακοίνωση προς όλους τους θεόσοφους παγκοσμίως αποκηρύσσοντας την εισβολή στην Ελλάδα εκ μέρους της Φασιστικής Ιταλίας του Μπενίτο Μουσολίνι. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το Βατικανό –που εδρεύει στη Ρώμη – υποστήριξε επίσημα τον Φασισμό στην Ιταλία.

Το Ιταλικό Τμήμα της Θεοσοφικής Εταιρείας είχε διαλυθεί το 1939 από τη Φασιστική Κυβέρνηση. Ανεπίσημα κάποια δραστηριότητα εξακολούθησε να υφίσταται ενώ άρχισε να ξαναδραστηριοποιείται  το 1946. 

Μετά την εισβολή στην Πολωνία, μέλη της Ουγγρικής Εταιρείας του Αντυάρ βοήθησαν πλήθη Πολωνών προσφύγων που έφτασαν στην Ουγγαρία, μερικοί από τους οποίους ήταν Θεόσοφοι.

Στη Γερμανία, το Θεοσοφικό κίνημα διαλύθηκε και τέθηκε εκτός νόμου από το 1939 μέχρι και το 1945. Λίγες μόνο συναντήσεις έλαβαν χώρα και αυτές κρυφά.

Η Θεοσοφική Εταιρεία της Πασαντένα και το United Lodge  των Θεόσοφων ιδρύθηκαν στις ΗΠΑ – όπως και το Θεοσοφικό Κίνημα- και είναι, ακόμα και σήμερα, σε μεγάλη δραστηριότητα στη χώρα. Κατά τον Δεύτερο  Παγκόσμιο Πόλεμο το περιοδικό «Θεοσοφία» που εξέδιδαν στο Λος Άντζελες συνεργάτες του ULT επέκρινε αρκετές φορές, συχνά με σύντομα σημειώματα, πτυχές και γεγονότα του πολέμου. Τόνιζε τι δυστυχίες προκαλούν οι πόλεμοι γενικά. Τέτοιες επικρίσεις γίνονταν με βάση την φιλοσοφική άποψη της ιερής σοφίας και της αρχαίας παράδοσης αλλά και τις αρχές της μη –βίας (αχίμσα) και της παγκόσμιας αδελφότητας.

http://www.blavatsky.gr/el/articles/47-various/314-theosophy-and-the-ii-world-war.html

Στο άρθρο «Το νόημα της Σβάστικας - Οι Ναζί εγκληματίες παραποίησαν αρχαίες ιδέες και σύμβολα των Ανατολικών φιλοσοφιών» διαβάζουμε:

Οι σπουδαστές της θεοσοφίας γνωρίζουν την παραχάραξη και την εγκληματική χρήση που έχουν υποστεί τα ιερά Ινδικά σύμβολα από τον Ναζισμό. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα της χρήσης ενός ιερού συμβόλου για εγκληματικούς σκοπούς και μαγεία εναντίον της εξέλιξης είναι η χρήση του “σταυρού του Ζαϊνισμού” ή Σβάστικα. Αυτό το αρχαίο και μυστικιστικό σύμβολο σχολιάζεται εκτενώς από την Ε. Π. Μπλαβάτσκυ στο έργο της “Η Μυστική Δοξασία”. Στην αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν από πολλά έθνη σ' όλο τον κόσμο. Είναι ένα από τα πιο δημοφιλή θεϊκά σύμβολα στην Ασία, καθώς ανήκει τόσο στην Ινδουιστική όσο και στη Βουδιστική παράδοση.

Το θεοσοφικό κίνημα αντιτίθεται σε κάθε ολοκληρωτική ιδεολογία και τρέφει συμπάθεια προς τις δημοκρατικές διαδικασίες. Η Θεοσοφία είναι μια απόκρυφη πηγή και έμπνευση κινημάτων που συμβάλλουν στην ειρήνη και την ενότητα μεταξύ των εθνών, όπως ο ΟΗΕ. Ο Καταστατικός Χάρτης των Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών σαλπίζει στο κείμενό του το ίδιο θεοσοφικό ιδεώδες της παγκόσμιας αδελφοσύνης.

Ο όρος «Άριος». Ο Ναζισμός παραποίησε τον όρο “Άριος”. Η λέξη σημαίνει “ευγενής” και χρησιμοποιείται στη “Μυστική Δοξασία” από την Έλενα Μπλαβάτσκυ για να προσδιορίσει το πέμπτο στάδιο της εξελικτικής διαδικασίας που εκτείνεται σε μια περίοδο πολλών εκατομμυρίων ετών. Η ιδέα της “Άριας φυλής” αναφέρεται στην πέμπτη φυλή και καλύπτει επτά υπο-φυλές πολυάριθμων εθνών που τα άτομα που τα απαρτίζουν έχουν διαφορετική φυσική εξωτερική εμφάνιση.

Από την άποψη της εσωτερικής φιλοσοφίας, αυτή καθαυτή, η αθάνατη ψυχή, η Θεία όψη κάθε ανθρώπινου όντος, περνά (ή ενσαρκώνεται σε) κάθε μία από τις διαιρέσεις των εξελικτικών κύκλων, περιλαμβανομένων των φυλών, των σφαιρών, των γύρων και των μανβαντάρα. Έτσι, δεν έχει νόημα να συσχετίζει κανείς τον όρο “Άριος” ή “Αρία” με κάποιο συγκεκριμένο κληρονομικό ή εθνολογικό χαρακτηριστικό ή με το χρώμα του δέρματος.

http://www.blavatsky.gr/el/articles/47-various/315-the-meaning-of-swastika.html

«Το Κλειδί της Θεοσοφίας» - Θεοσοφία για τις μάζες, σελ. 228-231
 …Ερώτηση: Νομίζετε ότι η Θεοσοφία είναι ικανή  να συντελέσει στην εξαφάνιση αυτών των κακών, παρ’ όλες τις αντίξοες συνθήκες της σύγχρονης εποχής μας;

Απάντηση: Αν τυχόν διαθέταμε περισσότερα χρήματα και οι Θεόσοφοι δεν ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν καθημερινά για τον επιούσιο, πιστεύω πως θα μπορούσαμε.

Ερ: Πως; Φαντάζεστε  ότι οι τόσο δυσνόητες και σκοτεινές διδασκαλίες σας ακόμη και για τους μορφωμένους, είναι δυνατόν να αφομοιωθούν από τις μάζες;

Απ: Ξεχνάτε ένα πράγμα: ότι ακριβώς η σύγχρονη μόρφωσή σας , που τόσο εξυμνείτε, δυσκολεύει την κατανόηση της Θεοσοφίας. Η φυσική διαίσθηση και αντίληψη της αλήθειας δεν μπορεί να λειτουργήσει μέσα σας, γιατί το πνεύμα σας είναι γεμάτο προλήψεις και διανοητικές λεπτολογίες. Δεν χρειάζεται μεταφυσική, ούτε καν μόρφωση, για να δώσουμε σε έναν άνθρωπο να καταλάβει τις μεγάλες αλήθειες του Κάρμα και της Μετενσάρκωσης.

…Οι Θεόσοφοι θα σας απαντήσουν ότι αυτή η πρόοδος και αυτός ο πολιτισμός, για τον οποίο υπερηφανεύεστε, δεν είναι παρά φωτάκια πυγολαμπίδων, που με την τρεμάμενη λάμψη τους φωτίζουν ένα βάλτο, που αποπνέει δηλητηριασμένα, θανατερά μιάσματα. Γιατί βλέπουμε τον εγωισμό, το έγκλημα, την ανηθικότητα και όλα τα δυνατά κακά, να ξεσπούν πάνω στη δυστυχισμένη ανθρωπότητα, ξεφεύγοντας από το κουτί αυτό της Πανδώρας, που ονομάζεται εποχή προόδου. Και όλα αυτά τα κακά ολοένα και αυξάνουν pari pasou μαζί με τον υλικό πολιτισμό σας. Σε μια τέτοια περίπτωση, πολύ προτιμότερη είναι η αδράνεια που βλέπουμε στις βουδικές χώρες.

Ερ: Τότε όλη αυτή η μεταφυσική και ο μυστικισμός, που σας απασχολούν τόσο, δεν έχουν, κατά βάθος, καμία σημασία;

Απ: Για τις μάζες όχι, γιατί εκείνο που προπαντός χρειάζονται είναι πρακτική καθοδήγηση και ενίσχυση. Έχουν όμως μεγάλη σημασία για τους μορφωμένους, που είναι οι φυσικοί ηγέτες της μάζας, και που η σκέψη και η δράση τους αργά ή γρήγορα ακολουθείται από το πλήθος. Η φιλοσοφία μόνο μπορεί να προφυλάξει έναν μορφωμένο άνθρωπο από την πνευματική αυτοκτονία της τυφλής πίστης σε μια ιδέα. Κατανοώντας τη λογική συνοχή και την αυστηρή συνέπεια, που υπάρχει στις αρχές της Ανατολής, αν όχι της Εσωτερικής Διδασκαλίας, φθάνει κανείς στην πεποίθηση ότι είναι αληθινές. Η πεποίθηση γεννάει τον ενθουσιασμό, και ο ενθουσιασμός λέει ο Bulwer Lytton (Άγγλος πολιτικός και ποιητής, 1803 –1873) «είναι η ιδιοφυΐα της ειλικρίνειας και χωρίς αυτή η αλήθεια δεν μπορεί να νικήσει». Κι ο Emerson (Αμερικανός λέκτορας, και ποιητής, 1803 – 1882) πολύ ορθά παρατηρεί ότι «κάθε μεγάλη και κυρίαρχη κίνηση στα χρονικά του κόσμου είναι θρίαμβος του ενθουσιασμού».

Ερ: Και όμως η Θεοσοφία έχει πολλούς εχθρούς, και κάθε μέρα αποκτά και νέους αντιπάλους.

Απ: Αυτό ακριβώς δείχνει την βαθύτερη αξία της. Ο κόσμος μισεί μόνο εκείνο που φοβάται. Κανείς δεν κάνει τον κόπο να πολεμήσει ό,τι δεν απειλεί να ανυψωθεί πάνω από την μετριότητα.

Ερ: Ελπίζετε να μπορέσετε μια μέρα να μεταδώσετε αυτό τον ενθουσιασμό στις μάζες;

Απ: Γιατί όχι; Εκείνο που έχει βασική σημασία, είναι να ξεριζωθεί η τόσο γόνιμη αφορμή για κάθε έγκλημα και ανηθικότητα, η πίστη ότι είναι δυνατόν οι άνθρωποι να ξεφύγουν από τις συνέπειες των πράξεών τους. Όταν τους διδάξετε τους δύο πιο μεγάλους από όλους τους Νόμους, το Κάρμα και τη Μετενσάρκωση, και τους δώσετε να καταλάβουν και να αισθανθούν ποια είναι η πραγματική αξιοπρέπεια της ανθρώπινης φύσης, τότε θα αρχίσουν να αποφεύγουν το κακό, να φυλάγονται από αυτό, όπως και από ένα φυσικό κίνδυνο.

Ερ: Πως νομίζετε ότι τα μέλη μπορούν να βοηθήσουν στο έργο αυτό;

Απ: Πρώτα με τη μελέτη και κατανόηση των θεοσοφικών αρχών, ώστε να μπορούν να τις διδάξουν και σε άλλους, ιδιαίτερα στους νέους. Ύστερα με το να εξηγούν στον κόσμο τι είναι και τι δεν είναι η Θεοσοφία, διαλύοντας τις παρεξηγήσεις. Τρίτον, μέσω της διάδοσης των βιβλίων μας, τέταρτον υπερασπίζοντας το Θεοσοφικό Κίνημα από κάθε άδικη συκοφαντία. Πέμπτον και κυριότερο με το παράδειγμα της δικής τους ζωής.

Ερ: Όλα αυτά τα βιβλία που θεωρείτε τη διάδοσή τους τόσο σημαντική, δεν μου φαίνεται να προσφέρουν καμία  πρακτική βοήθεια στην ανθρωπότητα. Αυτό δεν είναι πρακτική έκφραση αγάπης.

Απ: Εμείς έχουμε διαφορετική γνώμη. Νομίζουμε ότι ένα βιβλίο, που προσφέρει τροφή στη σκέψη του κόσμου, που φωτίζει και ενισχύει τα πνεύματα και τους δίνει τη δύναμη να συλλάβουν τις αλήθειες που διαισθάνονται κάπως ακαθόριστα, χωρίς να μπορούν να τις διατυπώσουν, νομίζουμε πως ένα τέτοιο βιβλίο προσφέρει πραγματική ουσιαστική βοήθεια. Θεωρούμε ότι η ανακούφιση της ψυχικής πείνας είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντική από την ικανοποίηση της σωματικής πείνας.

Όσον αφορά την πρακτική εκδήλωση ευσπλαχνίας τη σχετική με το σώμα των συνανθρώπων μας κάνουμε ό,τι, έστω και λίγο, μπορούμε.  Σας έχω πει πολλές φορές ότι πολλοί από μας είναι φτωχοί. Όσοι από εμάς εργάζονται για το Θεοσοφικό Κίνημα το κάνουν δωρεάν και πολλές φορές προσφέρουν και χρήματα επιπλέον. Οι λίγοι που διαθέτουν τα μέσα για να μοιράζουν εκείνα που συνήθως ονομάζουμε ελεημοσύνες, ακολουθούν τις βουδικές οδηγίες και ενεργούν μόνοι τους, χωρίς να επιφορτίζουν άλλους, ούτε να στέλνουν τις προσφορές τους επιδεικτικά στους εράνους. Γιατί πριν από όλα ο Θεόσοφος έχει χρέος να λησμονεί την προσωπικότητά του.

----------------------
(1) Οι στόχοι του Θεοσοφικού Κινήματος είναι οι ακόλουθοι:

1. Ο σχηματισμός ενός πυρήνα Παγκόσμιας Αδελφότητας, αδιακρίτως φυλής, πίστης, χρώματος ή φύλου,

2. Η συγκριτική μελέτη των αρχαίων και νέων θρησκειών, φιλοσοφιών και   επιστημών,

3. Η έρευνα των ανεξήγητων μυστηρίων της Φύσης καθώς και των ψυχικών και πνευματικών δυνάμεων του ανθρώπου.